حل مسئله به شیوه خلاقانه

16 مرداد 1398

راهی برای اینکه امور را به‌گونه دیگری ببینید

فرایند حل مسئله خلاقانه مبتنی بر تفکیک شیوه‌های تفکر واگرا و تفکر همگرا است تا بتوانید در مرحله نخست ذهن‌تان را بر خلاقیت، و در مرحله دوم بر ارزیانی متمرکز کنید.

تصور کنید دارید تند‌تند خانه را جارو می‌کشید زیرا مهمان در راه دارید. سخت در تلاش هستید و جاروبرقی را مرتب حرکت می‌دهید ولی آشغال‌ها جمع نمی‌شوند.

می‌نشینید و جاروبرقی را باز می‌کنید و کیسه‌اش را بیرون می‌آورید. خاک به هوا بلند می‌شود و می‌بینید که کیسه پر است. همین‌طور که می‌روید کیسه را خالی کنید به این فکر می‌کنید که چرا جاروبرقی‌ها هنوز با کیسه کار می‌کنند.

جیمز دیسون، مخترع و مؤسس برند جاروبرقی دیسون، دقیقا همین مشکل را احساس کرده و از روش حل مسئله خلاقانه برای یافتن راه حل استفاده کرد. وقتی بسیاری از شرکت‌ها بر این تمرکز کرده بودند که چگونه فیلترهای بهتری برای جاروبرقی خود بسازند، دیسون فهمید که باید به‌گونه متفاوتی بیندیشد و راه حلی خلاقانه‌تر پیدا کند. این‌طور شد که وی روشی انقلابی برای جدا کردن آشغال‌ها از هوا طراحی کرد و نخستین جاروبرقی بدون کیسه جهان را ساخت.

حل مسئله خلاقانه روشی است برای حل مشکل یا شناسایی فرصت‌ها در زمانی که روش مرسوم اندیشیدن بی‌فایده است. این روش به شما کمک می‌کند زاویه دید جدیدی برای بررسی موضوع پیدا کنید و به راه‌ حل‌های خلاقانه برسید تا بتوانید برای غلبه بر موانع و رسیدن به هدف، از نو برنامه‌ریزی بکنید.

در این مقاله به این می‌پردازیم که حل مسئله خلاقانه چیست و اصول آن کدامند. در مقاله مدل چهارمرحله‌ای حل مسئله خلاقانه بخوانید که چگونه می‌توان برای یافتن راه حل‌های خلاقانه مدلی طراحی کرد.

حل مسئله خلاقانه چیست؟

الکس آزبورن، مؤسس بنیاد آموزش خلاقانه، نخستین بار در دهه ۱۹۴۰ شیوه حل مسئله خلاقانه را به همراه روش طوفان فکری به همگان عرضه کرد. وی با همکاری سیدنی پارنز که شریکش بود توانست روش حل مسئله خلاقانه «آزبورن - پارنز» را طراحی کند. با اینکه این روش قدیمی شده است، همچنان رویکردی ارزشمند در حل مسئله به شمار می‌رود.

مدل اولیه آزبورن – پارنز باعث به وجود آمدن چندین ابزار مفید شد. یکی از آنها «مدل خلاقانه فراگیران» است که توسط همین مؤسسه طراحی و ارائه شد و دکتر جرارد جی. پوچو، ماری مانس و سایر همکاران آنها در سال ۲۰۱۱ آن را طراحی کرده‌اند. در اینجا توضیح می‌دهیم که چگونه از این مدل چهارمرحله‌ای جدید برای حل مسئله خلاقانه استفاده کنید و راه حل‌های ابداعی و مؤثر بیابید.

چرا باید از حل مسئله خلاقانه استفاده کرد؟

هر فرد در زندگی شغلی خود با چالش‌ها و موانعی روبه‌رو می‌شود که لازم آنها را از پیش رو بردارد و این کار همیشه آسان نیست. برای توسعه محصولات، بهبود خدمات، تعاملات سازنده، افزایش مهارت در روابط بین‌فردی و برای تعالی خودتان و سازمان‌تان لازم است روش اندیشه خلاق را تقویت کنید و راه حل‌های خلاقانه برای حل مسائل بیابید.

حل مسئله خلاقانه از شما می‌خواهد تفکر «همگرا» و «واگرای» خود را از هم تفکیک کنید. تفکر واگرا فرایندی است که راه حل‌های ممکن و امکانات بسیاری به وجود می‌آورد. نام دیگر این روش طوفان فکری است.

از سوی دیگر، تفکر همگرا شامل ارزیابی این امکانات و گزینه‌ها و انتخاب مؤثرترین آنهاست. ما اغلب برای رسیدن به ایده‌ها و راه‌ حل‌های جدید از ترکیب این دو روش استفاده می‌کنیم. با این حال استفاده از آنها به صورت همزمان می‌تواند باعث گرفتن تصمیمات نادرست و جهت‌دار شود و فرایند خلق ایده را به بن‌بست بکشاند.

اصول بنیادی حل مسئله خلاقانه

حل مسئله خلاقانه چهار اصل بنیادی دارد. در ذیل توضیح هر یک را بخوانید.

  • باید تفکر واگرا و تفکر همگرا متوازن باشند

کلید خلاقیت این است که بیاموزید چگونه تفکر واگرا و تفکر همگرا را که جداگانه انجام داده‌اید، به تعادل برسانید و بدانید در چه زمانی از کدام یک استفاده کنید.

  • مسائل و مشکلات را در قالب پرسش مطرح کنید

وقتی مسائل و چالش‌ها را به‌صورت پرسش‌هایی با پایان باز و چندین صورت احتمالی مختلف مطرح کنید،‌ ساده‌تر می‌‌توانید به راه حل برسید. مطرح کردن چنین پرسش‌هایی اطلاعات ارزشمند بسیاری فراهم می‌آورد. در صورتی که پرسیدن پرسش‌های بله – خیر مخاطب را تشویق می‌کند که پاسخ‌های کوتاه بدهد و فقط تأیید یا مخالفت خود را ابراز کند. گزاره‌های خبری در مورد مشکلات نیز منجر به پاسخ‌های کوتاه یا حتی سکوت و خاتمه گفتگو می‌شوند.

  • قضاوت را کنار بگذارید یا به تعویق بیندازید

همان‌طور که الکس آزبورن از پژوهش خود در مورد طوفان فکری دریافته است، داوری کردن در مورد راه‌ حل‌ها اگر زودتر از زمان درست آن انجام شود، باعث توقف جریان تولید ایده‌ها می‌شود. باید صبر کنید تا در مرحله تفکر همگرا زمان مناسب و ضروری برای قضاوت ایده‌ها فرا برسد.

  • به‌جای تمرکز به «نه،‌ ولی ...» بر «بله و ...» تمرکز کنید

وقتی در حال تولید ایده و اطلاعات هستید، زبانی که به کار می‌برید بسیار مهم است. عبارت‌هایی که با « بله و ...» آغاز می‌شوند، افراد را تشویق می‌کنند افکار خود را بسط بدهند و این کار در برخی از مراحل حل مسئله خلاقانه ضروری است. به کار بردن عبارت «اما» بعد از «بله»‌ یا «خیر» مکالمه را مسدود می‌کند و تمام نتایجی را که پیش از آن به دست آورده‌اید بی‌اثر می‌سازد.

نکات کلیدی

حل مسئله خلاقانه روشی است تا خلاقیت خود را برای تولید ایده‌های جدید و پیدا کردن راه حل‌های مفید به کار بیندازید. این فرایند مبتنی بر تفکیک شیوه‌های تفکر واگرا و تفکر همگرا است تا بتوانید در مرحله نخست ذهن‌تان را بر خلاقیت و در مرحله دوم بر ارزیانی متمرکز کنید.

برگرفته از MindTools

واژه‌نامه

Creative problem solving (CPS)

حل مسئله خلاقانه

فرایند ذهنی برای یافتن راه حلی ناشناخته و ابداعی برای یک مشکل. در بهترین حالت این راه حل باید بدیع و مستقل از سایر راه حل‌ها باشد.

Divergent Thinking

تفکر واگرا

فرایند یا روشی برای تفکر است که با استفاده از آن و بررسی تعداد زیادی از راه‌ حل‌های ممکن، می‌توان به تولید ایده‌های خلاق پرداخت. تفکر واگرا معمولاً در برابر فرایند دیگر خلاقیت یعنی تفکر همگرا قرار می‌گیرد.

تفکر واگرا به تولید حجم زیادی از ایده‌های خلاق می‌انجامد. در این روش، راه‌ حل‌های ممکن در یک بازه زمانی کوتاه بررسی می‌شوند و ارتباطات غیرمعمول بین موارد مختلف مد نظر قرار می‌گیرند. نام دیگر این روش همان طوفان فکری است.

Convergent thinking

تفکر همگرا

در تفکر همگرا، از مجموعه از گام‌های منطقی برای رسیدن به راه‌ حل استفاده می‌شود. پس از اتمام فرایند تفکر واگرا، ایده‌های به دست آمده با استفاده از الگوی تفکر همگرا، به شکلی منظم و ساختارمند مورد بررسی قرار می‌گیرند.

در سال 1956 روان‌شناسی به نام جوی پاول گیلفرد برای نخستین بار دو عبارت تفکر همگرا و تفکر واگرا را به کار برد.


با توجه به رویکردهای نوین در جهان امروز و افزایش رقابت در صنایع مختلف، زمان آن رسیده که از نیروی انسانی تعریف دیگری داشته باشیم و می‌توان، از دیگر عوامل سازمانی همچون سرمایه و غیره، اولویت بالاتری دارد بلکه خود تعیین کننده اثر گذاری و چگونگی بهره برداری از عوامل مذکور می‌باشد.

We use cookies to improve our website. Cookies used for the essential operation of this site have already been set. For more information visit our Cookie policy. I accept cookies from this site. Agree